Atlas Nestor Logo
Atlas Nestor Logo
Çağrı Açıldı · 20 Temmuz 2026

TÜBİTAK 1501 ve 1507 Ar-Ge Programları 2026 Yılı 2. Çağrıları Yayınlandı

TÜBİTAK'ın yürüttüğü 1501 Sanayi Ar-Ge Destek Programı ile 1507 KOBİ Ar-Ge Başlangıç Destek Programı, KOBİ'lerin yeni ürün, yazılım, süreç veya üretim teknolojisi geliştirmeye yönelik Ar-Ge harcamalarını geri ödemesiz hibe ile desteklemektedir. 2026 yılının ikinci çağrıları 20 Temmuz 2026 tarihinde açılmış olup, her iki çağrıya da yalnızca KOBİ niteliğindeki Türkiye'de yerleşik sermaye şirketleri başvurabilmektedir.

1507 · Bütçe Üst Limiti
3.500.000 TL
%75 destek oranı · en fazla 18 ay
1501 · TÜBİTAK Katkısı
20.000.000 TL
%75 / %60 kademeli oran · en fazla 24 ay
Destek Türü
Geri Ödemesiz
Hibe · yalnızca KOBİ sermaye şirketleri

Çağrı Takvimi ve Son Başvuru Tarihleri

TÜBİTAK 1501 ve 1507 programları 2026/2 çağrı takvimi
Program Ön Kayıt Son Tarihi Proje Başvurusu Son Tarihi
1501 – Sanayi Ar-Ge 22 Ekim 2026 26 Ekim 2026
1507 – KOBİ Ar-Ge Başlangıç 9 Kasım 2026 11 Kasım 2026

Ön kayıt hatırlatması: TÜBİTAK kuruluş bazlı ön kaydı daha önce onaylanmış firmaların yeniden ön kayıt yapmasına gerek yoktur. İlk kez başvuracak şirketlerin ise ön kayıt işlemlerini son güne bırakmaması önerilir. Başvurular, aktif e-imza kullanılarak PRODİS üzerinden gönderilmektedir.

Hangi Projeler Desteklenir?

Her iki programda da temel olarak aşağıdaki nitelikteki çalışmalar destek kapsamında değerlendirilmektedir:

  • Yeni bir ürün, makine, cihaz, sistem veya yazılımın geliştirilmesi

  • Mevcut bir ürünün teknik açıdan önemli ölçüde iyileştirilmesi

  • Ürün kalitesini veya standardını yükselten yeni tekniklerin geliştirilmesi

  • Maliyeti azaltan, ancak teknik belirsizlik ve Ar-Ge içeren yöntemlerin geliştirilmesi

  • Yeni üretim teknolojilerinin ve üretim süreçlerinin geliştirilmesi

  • Müşteri ihtiyacına veya pazardaki bir boşluğa yönelik ticari prototip geliştirilmesi

  • İthal edilen veya yurt dışına bağımlı olunan teknolojilerin yerlileştirilmesi

Çağrı başvuruları bütün sektörlere ve teknoloji alanlarına açıktır. Bununla birlikte, TÜBİTAK 2026–2028 Öncelikli Ar-Ge ve Yenilik Konuları kapsamına giren projeler değerlendirmede avantaj elde edebilir.

Desteklenmeyecek veya Yüksek Ret Riski Taşıyan Çalışmalar

Aşağıdaki nitelikteki projeler, hakem değerlendirmesine geçmeden veya kurulda puanlanmadan reddedilebilir:

  • Ar-Ge çalışmalarının, proje başvurusu yapılmadan önce tamamlanmış olması

  • Ortada çözülmesi gereken gerçek bir teknik veya teknolojik belirsizliğin bulunmaması

  • Hazır bir ürünün satın alınması, kurulması veya uyarlanmasından ibaret proje sunulması

  • Rutin yazılım geliştirme, web sitesi, mobil uygulama veya otomasyon çalışması niteliğinde olması

  • Projenin esasen makine ve üretim hattı yatırımı niteliği taşıması

  • Ar-Ge çalışmalarının tamamının dışarıdan hizmet alınan bir firmaya yaptırılması

  • Proje çıktısının ekonomik değere veya ticarileşmeye dönüşme ihtimalinin bulunmaması

  • Bütçenin Ar-Ge faaliyetleriyle uyumsuz veya gerçekçi olmayan harcamalardan oluşması

  • Proje ekibinde konuya ilişkin en az lisans düzeyinde eğitim veya yeterli deneyime sahip şirket çalışanının bulunmaması

Dolayısıyla “yeni bir ürün yapacağız” ifadesi tek başına yeterli değildir. Proje dokümanında; mevcut teknik durum, çözülmesi gereken teknik problem, denenecek alternatif yöntemler, teknik riskler, planlanan deney ve testler ile ölçülebilir başarı kriterleri açıkça gösterilmelidir.

Projeniz Ar-Ge niteliği taşıyor mu?

Başvuru öncesi uygunluk analizi, doğru program seçimi ve bütçe kurgusu, destek alma ihtimalini doğrudan etkiler. Atlas Nestor ekibiyle projenizi 30 dakikada değerlendirelim.

1501 ile 1507 Arasındaki Fark Nedir?

2026/2 çağrısında iki programın karşılaştırması
Kriter 1507 – KOBİ Ar-Ge Başlangıç 1501 – Sanayi Ar-Ge
Başvurabilecekler KOBİ sermaye şirketleri KOBİ sermaye şirketleri
Destek oranı Genel olarak %75 İlk 5 proje %75, sonraki projeler %60
Bütçe / katkı üst sınırı Proje bütçesi en fazla 3.500.000 TL TÜBİTAK katkısı proje başına en fazla 20 milyon TL
Proje süresi En fazla 18 ay En fazla 24 ay; uygun görülmesi hâlinde toplam 36 aya kadar
Tipik profil İlk kez veya sınırlı Ar-Ge tecrübesiyle başvuran KOBİ Teknik ekibi ve altyapısı yerleşik, ileri seviye Ar-Ge yürüten KOBİ

1507 – KOBİ Ar-Ge Başlangıç Destek Programı

1507, özellikle Ar-Ge proje tecrübesi sınırlı olan veya TÜBİTAK destek sistemine yeni giren KOBİ'ler düşünülerek tasarlanmıştır. Programın temel özellikleri şunlardır:

  • Yalnızca KOBİ sermaye şirketleri başvurabilir; şahıs işletmeleri başvuru yapamaz.

  • Destek oranı genel olarak %75'tir.

  • Proje bütçesi en fazla 3.500.000 TL olabilir.

  • Proje süresi en fazla 18 aydır.

  • Firmanın ilk 5 projesinin desteklenmesi amaçlanır; bunlardan en az ikisinin ortaklı proje olması kuralı bulunmaktadır.

Başvurusunu yeterince iyi ifade edememiş, ancak güçlü yenilik, teknoloji veya ticarileşme potansiyeli taşıyan projeler “geliştirilebilir proje” olarak revizyona açılabilir.

1507 kimler için daha uygundur?

  • İlk kez TÜBİTAK projesi hazırlayacak firmalar

  • Ar-Ge departmanı yeni kurulmuş KOBİ'ler

  • Daha sınırlı bütçeli ürün veya prototip geliştiren şirketler

  • Bir ürünün ilk ticari prototipini geliştirmek isteyen girişimler

  • Yazılım, makine, elektronik, medikal cihaz, kimya, gıda teknolojileri veya yeni üretim yöntemi geliştiren küçük işletmeler

1501 – Sanayi Ar-Ge Destek Programı

1501; daha kapsamlı, daha yüksek bütçeli ve genellikle daha ileri seviyedeki Ar-Ge projelerine yöneliktir. 2026/2 çağrısında programın çerçevesi şu şekildedir:

  • Yalnızca KOBİ niteliğindeki sermaye şirketleri başvurabilir.

  • Proje süresi normal olarak en fazla 24 aydır.

  • Prototip, klinik test veya uzun süren doğrulama çalışmaları gibi gerekçelerle, TÜBİTAK'ın uygun görmesi hâlinde süre bir defaya mahsus uzatılabilir; toplam süre en fazla 36 aya çıkabilir.

  • TÜBİTAK katkısı proje başına en fazla 20 milyon TL'dir.

1501 Programında Yeni Destek Oranları

2026/2 çağrısının en önemli değişikliği, 1501 destek oranlarının firma bazında kademelendirilmesidir. Kademe değişse dahi proje başına en fazla 20 milyon TL destek alınabilmektedir.

İlk 5 desteklenen proje
%75

Firmanın ilk beş desteklenen projesi için uygulanan destek oranı.

6. ve sonraki projeler
%60

Altıncı ve sonraki desteklenen projeler için uygulanan destek oranı.

Proje sayısının belirlenmesinde, şirketin 1 Ocak 2020 tarihinden itibaren sözleşmesi imzalanmış projeleri dikkate alınır. Ancak 1505, 1512/1812, 1831 ve 1702 programlarında desteklenen projeler bu beş proje hesabına dâhil edilmez. 1707 ve 1711 kapsamında ise yalnızca tedarikçi kuruluşun desteklenen projeleri hesaba katılır. Belirlenen destek oranı proje süresince değişmez.

Örnek: Bir şirketin 2020 yılından sonra 1501 kapsamında üç projesi desteklenmişse, yeni projesi ilk beş proje içinde kalır ve %75 oran uygulanabilir. Aynı şirketin beş projesi daha önce desteklenmişse, altıncı proje için destek oranı %60 olacaktır.

Bu değişiklik, TÜBİTAK desteklerinden ilk kez veya sınırlı sayıda yararlanan şirketleri daha avantajlı hâle getirirken, sürekli proje alan firmalarda şirket katkı payını artırmaktadır.

1501 kimler için daha uygundur?

  • Daha yüksek bütçeli Ar-Ge projesi bulunan KOBİ'ler

  • Yerleşik teknik ekibi ve Ar-Ge altyapısı bulunan işletmeler

  • Karmaşık makine, elektronik sistem, yazılım platformu veya medikal ürün geliştiren şirketler

  • Uzun test, validasyon, pilot üretim veya sertifikasyon çalışması gereken projeler

  • Üniversite veya araştırma merkeziyle birlikte çalışan şirketler

  • İhracat potansiyeli yüksek veya ithal teknolojiyi yerlileştirmeyi hedefleyen işletmeler

TÜBİTAK 1501 ve 1507 Programlarının Sağladığı Destekler

Her iki programda da sağlanan destek geri ödemesiz hibedir. Ancak destek tutarı, çoğunlukla onaylanan bütçe ve gerçekleşen uygun harcamalar üzerinden hesaplanır.

Desteklenecek giderlerde temel kriter; harcamanın proje kapsamında yürütülen Ar-Ge faaliyetleri için gerekli, doğrudan ilişkili, belgelendirilebilir ve teknik çıktıya katkı sağlayan bir gider olmasıdır. Başka bir ifadeyle harcama, projenin teknik hedeflerine ulaşmasına hizmet etmeli; rutin işletme, yatırım, pazarlama veya idari faaliyetlere yönelik olmamalıdır.

Personel Giderleri

Projede çalışan mühendis, yazılımcı, tekniker, araştırmacı ve diğer teknik personelin ücretleri desteklenebilir. Personelin;

  • şirket çalışanı olması,

  • projede tanımlanmış bir görev üstlenmesi,

  • çalışma süresinin proje faaliyetleriyle uyumlu olması,

  • SGK ve bordro kayıtlarının uygun şekilde tutulması gerekir.

Şirket sahipleri ve ortakları, projelerde fiilen görev almaları hâlinde proje personeli olarak gösterilebilir ve ücret maliyetleri destek kapsamına alınabilir.

Seyahat Giderleri

Proje personelinin Ar-Ge faaliyetiyle doğrudan ilgili seyahatleri desteklenebilir. Rutin satış, pazarlama veya müşteri ziyareti niteliğindeki seyahatler ise destek kapsamına girmez.

Alet, Teçhizat ve Cihaz

Prototip geliştirme, test, ölçüm, doğrulama veya deney çalışmalarında kullanılacak makine ve cihazlar desteklenebilir. Ancak proje, yalnızca makine satın alma veya üretim hattı kurma yatırımına dönüşmemelidir; cihazın Ar-Ge faaliyetleriyle doğrudan ilişkisi açıkça gösterilmelidir.

Yazılım ve Yayın Giderleri

Projede kullanılması zorunlu olan;

  • yazılım lisansları,

  • simülasyon ve tasarım programları,

  • teknik veri tabanları,

  • bilimsel veya teknik yayınlar desteklenebilir.

Genel muhasebe, standart ofis yazılımı veya rutin işletme yazılımları genellikle Ar-Ge gideri olarak kabul edilmez.

Malzeme ve Sarf Giderleri

Prototip, numune, deney, test ve doğrulama çalışmalarında kullanılacak;

  • ham madde,

  • elektronik bileşen,

  • mekanik parça,

  • kimyasal,

  • laboratuvar sarfı,

  • prototip malzemesi desteklenebilir.

Danışmanlık ve Diğer Hizmet Alımları

Şirketin kendi bünyesinde bulunmayan belirli uzmanlıklara yönelik olarak;

  • tasarım,

  • mühendislik analizi,

  • test ve analiz,

  • sertifikasyon öncesi teknik çalışma,

  • yazılım veya algoritma geliştirme desteği,

  • patent araştırması gibi hizmetler desteklenebilir.

Ancak şirket, Ar-Ge faaliyetlerinin esasını tamamen başka bir firmaya devredemez. Projenin teknik bilgi birikimi ve temel geliştirme faaliyeti, başvuru sahibi şirkette oluşmalıdır.

Destek kapsamında
  • Mühendislik ve yazılım geliştirme danışmanlığı

  • Tasarım, test, analiz ve doğrulama hizmetleri

  • Üniversite ve araştırma kuruluşlarından alınan teknik danışmanlık

Destek kapsamı dışında
  • Proje yazımı ve hibe danışmanlığı

  • Mali müşavirlik, hukuk ve muhasebe hizmetleri

  • Pazarlama ve yönetim danışmanlığı

Danışmanlık giderleri her danışmanlık firmasından alınabilir; ancak TÜBİTAK yalnızca Ar-Ge faaliyetine doğrudan teknik katkı sağlayan danışmanlık hizmetlerini destek kapsamına alır.

Üniversite ve Ar-Ge Kuruluşlarından Alınan Hizmetler

Üniversiteler, araştırma altyapıları, kamu araştırma merkezleri ve enstitülerden alınacak test, analiz, tasarım, araştırma ve teknik hizmetler desteklenir.

Bu hizmetlerin mutlaka TÜBİTAK tarafından yetkilendirilmiş belirli kurumlardan alınması zorunlu değildir. Ancak hizmet sağlayıcının teknik yetkinliğe sahip bir üniversite, araştırma merkezi, Ar-Ge merkezi, akredite laboratuvar veya mühendislik/teknoloji firması olması ve sunulan hizmetin proje kapsamındaki Ar-Ge faaliyetlerine (tasarım, analiz, test, doğrulama, prototip geliştirme vb.) doğrudan teknik katkı sağlaması gerekir.

2026/2 Çağrısının Önceki Çağrılardan Farkları

1. 1501 destek oranı kademeli hâle getirildi

2026/1 çağrısında 1501 için genel destek oranı %75 esasına dayanıyordu. 2026/2 ile birlikte ilk beş proje için %75, altıncı ve sonraki projeler için %60 oranı getirildi. Ayrıca proje başına TÜBİTAK katkısı 20 milyon TL ile sınırlandırıldı. Bu, çağrının en önemli mali yeniliğidir.

2. Ticarileşme performansının olumsuz etkisi artırıldı

Önceki çağrılarda geçmiş projelerin ticarileşme performansına göre verilen puan -1 ile +5 arasındaydı. 2026/2 çağrısında bu aralık -5 ile +5 olarak değiştirildi. Dolayısıyla geçmiş TÜBİTAK projelerini ticarileştiremeyen veya ticarileşme raporlarında zayıf performans gösteren firmalar artık daha ciddi puan kaybı yaşayabilir.

Bu nedenle geçmişte proje tamamlamış firmaların, yeni başvuru öncesinde;

  • satış gelirlerini,

  • ihracat sonuçlarını,

  • lisanslama gelirlerini,

  • yeni istihdamı,

  • ürünün pazara çıkışını,

  • müşteri ve sipariş bilgilerini

ticarileşme raporlarına doğru ve belgeli şekilde yansıtmaları önem kazanmıştır.

3. Öncelikli Ar-Ge konuları değişti

2026/1 ve öncesi çağrılarda 2024–2025 dönemi öncelikli konuları esas alınırken, yeni çağrıda 2026–2028 Öncelikli Ar-Ge ve Yenilik Konuları kullanılmaya başlanmıştır.

2026/2 döneminde özellikle Endüstride Teknolojik Sıçrama ve Dijital Liderlik başlıklarından birinde yer alan projelere 5 ek puan verilebilecektir. Yeşil Dönüşüm başlıkları bu özel 5 puan uygulamasının dışında tutulmuştur.

Bu durum; yapay zekâ, ileri üretim, robotik, otomasyon, dijital ikiz, siber güvenlik, veri teknolojileri ve ileri dijital sistem projelerini daha avantajlı hâle getirebilir. Ancak proje başlığının öncelikli alana yalnızca isim olarak benzemesi yeterli değildir; çağrı dokümanındaki teknik hedef ve göstergelerle somut eşleşme kurulmalıdır.

Projeler Nasıl Değerlendirilir?

Projeler üç ana boyutta değerlendirilir:

I

Endüstriyel Ar-Ge İçeriği, Teknoloji Düzeyi ve Yenilikçi Yön

  • Projenin teknik problemi

  • Mevcut çözümlerden farkı

  • Teknolojik yeniliği

  • Ar-Ge yöntemi

  • Teknik belirsizlikleri

  • Deney ve test planı

II

Proje Planı ve Şirket Altyapısının Uygunluğu

  • İş paketleri

  • Takvim

  • Personel yetkinliği

  • Teknik altyapı

  • Bütçe gerçekçiliği

  • Risk yönetimi

  • Dış hizmetlerin kapsamı

III

Ekonomik Yarar ve Ulusal Kazanım

  • Hedef pazar

  • Satış ve ihracat potansiyeli

  • İthal ikamesi

  • Rekabet avantajı

  • Ticarileşme planı

  • Yeni istihdam

  • Katma değer ve ülke ekonomisine katkı

Eşik değer: Kurul değerlendirme eşiği 60 puandır. Bununla birlikte yalnızca toplam puanın 60'ın üzerinde olması yeterli olmayabilir; üç değerlendirme boyutundan herhangi birinde eşik seviyesinde veya altında kalan proje reddedilebilir. Ek puanlar ise yalnızca temel değerlendirme eşiğini geçen projelere uygulanır.

Başvuru Süreci Nasıl İşler?

ADIM 01

Şirket ve Proje Uygunluk Analizi

Şirketiniz temel şartları sağlıyorsa, öncelikle şu sorular net biçimde cevaplanmalıdır:

  • Proje gerçek bir teknik belirsizlik içeriyor mu?

  • Ürün veya süreç, mevcut çözümlerden hangi yönleriyle farklı?

  • Proje 1507 bütçe sınırında mı, yoksa 1501'e mi uygun?

  • Şirket bünyesinde yeterli teknik personel var mı?

  • Projenin ticarileşme ve satış potansiyeli var mı?

  • Proje faaliyetleri henüz tamamlanmamış mı?

Bu aşamada yapılacak yanlış program seçimi, projenin bütçe ve kapsam açısından zayıf değerlendirilmesine yol açabilir.

ADIM 02

Kuruluş Bazlı Ön Kayıt

İlk kez başvuracak şirket, PRODİS üzerinden kuruluş bazlı ön kayıt yapar. Ortaklı projelerde her şirketin ayrı ayrı ön kayıt onayının bulunması gerekir. Ön kayıt için aktif e-imza şarttır. Daha önce ön kayıt onayı bulunan kuruluşların yeniden ön kayıt yaptırmasına gerek yoktur.

ADIM 03

Proje Önerisinin Hazırlanması

Proje önerisi kapsamında PRODİS'e aşağıdaki bilgiler girilir:

  • Projenin amacı

  • Teknik problem ve ihtiyaç

  • Mevcut teknolojik durum

  • Yenilikçi yön

  • İş paketleri

  • Teknik yöntem

  • Başarı ölçütleri

  • Proje ekibi

  • Riskler

  • Bütçe

  • Pazar ve ticarileşme planı

  • Ekonomik ve ulusal kazanımlar

ADIM 04

Kuruluş Yetkilisi ve E-İmza Onayı

Projenin ilk bölümü firma kullanıcısı tarafından hazırlanarak kuruluş yetkilisinin onayına gönderilir. Ardından başvurunun diğer bölümleri tamamlanır ve proje önerisi e-imza ile TÜBİTAK'a iletilir.

ADIM 05

Ön Değerlendirme

TÜBİTAK, başvurunun aşağıdaki yönlerini inceleyebilir:

  • Şekil şartları

  • Firma uygunluğu

  • Proje ekibi

  • Ar-Ge niteliği

  • Bütçe-faaliyet uyumu

  • Kritik ret nedenleri

Ar-Ge niteliği taşımayan veya teknik açıklamaları yetersiz projeler, hakeme gönderilmeden reddedilebilir.

ADIM 06

Hakem Değerlendirmesi

Uygun bulunan proje için konusunda uzman hakemler görevlendirilir. Hakemler proje dokümanını inceler, gerektiğinde firma ziyareti veya çevrim içi görüşme gerçekleştirir. Görüşmede firma ekibinin;

  • teknik problemi,

  • yenilikçi yönü,

  • geliştirme yöntemini,

  • rakip çözümlerden farkını,

  • iş paketlerini,

  • bütçeyi,

  • ticarileşme planını

doğrudan açıklayabilmesi gerekir.

ADIM 07

Kurul ve Nihai Karar

Hakem raporları ilgili teknoloji grubunun kurulunda değerlendirilir. Proje;

  • kabul edilebilir,

  • bütçesi veya kapsamı azaltılarak kabul edilebilir,

  • revizyona açılabilir,

  • reddedilebilir.

1507'de güçlü potansiyeli bulunmasına rağmen eksik anlatılmış projelere revizyon imkânı sağlanması mümkündür.

Hakem görüşmesine hazır mısınız?

Teknik kurgu, iş paketleri ve bütçe uyumu; hakem ve kurul aşamasında en çok puan kaybettiren başlıklardır. TÜBİTAK destekleri hizmetimizin kapsamını inceleyin.

Proje Kabul Edildikten Sonraki Süreç

Sözleşme

Destek kararı sonrasında TÜBİTAK ile şirket arasında proje sözleşmesi imzalanır. Sözleşmede ve destek kararında aşağıdakiler belirlenir:

  • İş paketleri

  • Süre

  • Bütçe

  • Personel

  • Harcama kalemleri

  • Destek oranı

Projenin Yürütülmesi

Şirket, projeyi onaylanan iş planına uygun şekilde yürütür. Bu dönemde düzenli tutulması gerekenler:

  • Personel kayıtları

  • Bordro ve SGK belgeleri

  • Faturalar

  • Ödeme belgeleri

  • Teknik çalışma kayıtları

  • Test ve analiz sonuçları

  • Prototip fotoğrafları

  • Yazılım sürüm ve geliştirme kayıtları

  • Satın alma belgeleri

Altı Aylık Raporlama

Firma, altışar aylık dönemlerde Ar-Ge Yardımı İstek Formu hazırlayarak aşağıdaki bilgileri TÜBİTAK'a bildirir:

  • Gerçekleştirilen teknik faaliyetler

  • İş paketlerindeki ilerleme

  • Elde edilen çıktılar

  • Yaşanan sapmalar

  • Yapılan harcamalar

TÜBİTAK tarafından görevlendirilen izleyici teknik ilerlemeyi inceler. Mali giderler de uygunluk açısından kontrol edilerek destek ödemesi yapılır.

Değişiklik Talepleri ve Sonuç Raporu

Proje sırasında personel değişikliği, bütçe aktarımı, iş paketi değişikliği, cihaz değişikliği ve süre uzatımı gibi durumlar ortaya çıkarsa TÜBİTAK'a zamanında değişiklik talebi sunulmalıdır. Şirketin projeyi fiilen değiştirdikten sonra bildirim yapması destek kaybına yol açabilir.

Son dönemde teknik ve mali rapora ek olarak proje sonuç raporu hazırlanır; ortaya çıkan ürün, prototip, yazılım, sistem veya sürecin hedeflenen başarı ölçütlerine ulaşıp ulaşmadığı açıklanır.

Ticarileşme İzleme

Proje tamamlandıktan sonra TÜBİTAK, proje çıktısında şunları takip eder:

  • Satışa dönüşüp dönüşmediği

  • Ne kadar gelir yarattığı

  • İhracat yapılıp yapılmadığı

  • Yeni istihdam oluşturup oluşturmadığı

  • Lisanslama veya fikrî mülkiyet sonucu doğurup doğurmadığı

2026/2 çağrısında ticarileşme performansının yeni başvurulara -5 ile +5 puan arasında etki etmesi nedeniyle, proje bittikten sonraki ticarileşme raporlaması artık çok daha kritik hâle gelmiştir.

Hangi Şirketler Açısından Önemli Bir Fırsattır?

Program özellikle şu işletmeler için güçlü bir finansman fırsatı sunmaktadır:

  • Kendi ürününü geliştiren yazılım şirketleri

  • Yapay zekâ ve veri analitiği çözümleri geliştiren firmalar

  • Makine ve üretim hattı üreticileri

  • Robotik ve otomasyon şirketleri

  • Elektronik kart, sensör ve gömülü sistem üreticileri

  • Medikal cihaz ve sağlık teknolojisi şirketleri

  • Savunma ve havacılık tedarikçileri

  • Yeni malzeme, kimyasal veya kaplama geliştiren üreticiler

  • Gıda teknolojileri ve biyoteknoloji şirketleri

  • Enerji verimliliği veya depolama teknolojisi geliştiren firmalar

  • İthal bir ürün veya teknolojiyi yerlileştirmek isteyen üreticiler

  • Mevcut ürününe teknik olarak ölçülebilir yeni özellikler kazandıran şirketler

Buna karşılık; yalnızca standart makine yatırımı yapacak, hazır yazılım satın alacak, web sitesi kuracak, kapasite artıracak veya mevcut üretim hattını genişletecek firmalar açısından 1501 ve 1507 uygun programlar değildir. Bu tür harcamalar için KOSGEB destekleri, yatırım teşvik belgesi veya diğer yatırım finansmanı araçları daha uygun olabilir.

TÜBİTAK 2026–2028 Öncelikli Ar-Ge ve Yenilik Konuları

TÜBİTAK, 2026–2028 dönemi için öncelikli Ar-Ge ve yenilik konularını 3 ana hedef, 17 öncelikli teknoloji alanı, 47 alt teknoloji grubu ve 414 ayrıntılı Ar-Ge konusu şeklinde yapılandırmıştır. Ayrıca projelerin yönelmesi beklenen 7 uygulama odağı belirlenmiştir. Liste, On İkinci Kalkınma Planı ile 2030 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi esas alınarak hazırlanmıştır.

175
Endüstride Teknolojik Sıçrama konusu
137
Dijital Liderlik konusu
102
Yeşil Dönüşüm konusu

1. Endüstride Teknolojik Sıçrama

Bu ana hedef altında 175 öncelikli Ar-Ge ve yenilik konusu bulunmaktadır.

Batarya Teknolojileri

  • Yüksek enerji yoğunluklu batarya hücreleri

  • Yeni nesil batarya kimyaları

  • Batarya yönetim sistemleri

  • Hızlı ve akıllı şarj teknolojileri

  • Elektrikli araç batarya paketleri

  • Batarya güvenliği ve termal yönetim

  • Batarya geri dönüşümü ve ikinci ömür uygulamaları

  • Afetlerde kullanılabilecek mobil enerji ve batarya sistemleri

  • Enerji depolama sistemlerinin şebeke entegrasyonu

Özellikle otomotiv, enerji depolama, savunma, mobil enerji ve afet teknolojileri geliştiren şirketler açısından önemlidir.

İleri Malzeme

  • Yüksek performanslı polimerler

  • Mühendislik plastikleri

  • Kompozit malzemeler

  • Nanomalzemeler

  • Akıllı ve fonksiyonel malzemeler

  • Kendini onarabilen malzemeler

  • Uyaranlara duyarlı polimerler

  • İleri seramikler

  • Metalik malzemeler ve alaşımlar

  • Çok katmanlı ve nanoyapılı kaplamalar

  • Termal bariyer kaplamaları

  • Hafif, dayanıklı ve yüksek mukavemetli malzemeler

  • Afetlere dayanıklı yapı malzemeleri

  • Döngüsel ekonomiye uygun polimer ve kompozitler

Kendini onarabilen polimerler, yüksek performanslı polimer matrisli kompozitler, ileri kaplama sistemleri ve afet dayanımlı malzemeler açıkça öncelikli konular arasındadır.

Katmanlı İmalat

  • Metal katmanlı imalat

  • Polimer ve kompozit katmanlı imalat

  • Seramik esaslı katmanlı imalat

  • Yeni baskı malzemeleri geliştirilmesi

  • Büyük ölçekli katmanlı üretim

  • Çok malzemeli üretim

  • Katmanlı imalat için tasarım ve optimizasyon

  • Proses izleme ve hata tespiti

  • Havacılık, savunma, otomotiv ve medikal uygulamalar

  • Katmanlı imalat sonrası yüzey ve ısıl işlem teknolojileri

Hazır bir üç boyutlu yazıcının satın alınması değil; yeni malzeme, proses, cihaz veya üretim yöntemi geliştirilmesi beklenmektedir.

Kritik Hammadde ve Mineraller

  • Nadir toprak elementleri

  • Lityum

  • Kobalt

  • Nikel

  • Grafit

  • Bor türevleri

  • Kritik minerallerin zenginleştirilmesi

  • Cevherden yüksek saflıkta ürün elde edilmesi

  • Atık ve ikincil kaynaklardan kritik element geri kazanımı

  • Elektronik atıklardan değerli metal kazanımı

  • Kritik hammaddelerin geri dönüşümü

  • Alternatif ve yerli hammadde geliştirilmesi

Madencilik şirketleri kadar kimya, metalurji, geri dönüşüm ve ileri malzeme şirketlerini de ilgilendirmektedir.

Medikal Teknolojiler

  • Yerli ve yenilikçi tıbbi cihazlar

  • Tanı, teşhis ve izleme teknolojileri

  • Kişiselleştirilmiş tıp

  • Biyosensörler

  • Giyilebilir sağlık teknolojileri

  • Akıllı implantlar

  • Görüntüleme sistemleri

  • Cerrahi cihazlar ve robotik cerrahi

  • Rehabilitasyon teknolojileri

  • Yapay zekâ destekli klinik karar sistemleri

  • Dijital sağlık uygulamaları

  • İlaç taşıma sistemleri

  • Biyomalzemeler

  • Dental malzemeler ve cihazlar

  • Biyoteknolojik ilaçlar

  • Onkoloji, romatoloji, jinekoloji ve diğer hastalık gruplarına yönelik etkin maddeler

Biyoteknolojik ilaç etkin maddeleri ile nesnelerin interneti, sanal gerçeklik ve artırılmış gerçeklik gibi teknolojilerle geliştirilmiş tıbbi cihazlar için ayrıntılı konu başlıkları yer almaktadır.

Motor, Tahrik ve İtki Sistemleri

  • Elektrikli motorlar

  • Yüksek verimli sanayi motorları

  • Elektrikli araç tahrik sistemleri

  • Hibrit tahrik sistemleri

  • Yakıt hücreli tahrik

  • Havacılık motorları

  • Deniz araçları tahrik sistemleri

  • İnsansız araç motorları

  • Yüksek güç yoğunluklu motorlar

  • Güç elektroniği ve motor sürücüleri

  • Alternatif yakıtlı motor sistemleri

  • Roket ve uzay araçları itki sistemleri

  • Hidrojen temelli çevreci tahrik sistemleri

Robotik, Mekatronik ve Otomasyon

  • Endüstriyel robotlar

  • İş birlikçi robotlar

  • Mobil robotlar

  • Otonom sistemler

  • Robotik manipülatörler

  • Akıllı üretim hatları

  • Esnek otomasyon

  • Makine görüşü

  • Robotik kalite kontrol

  • İnsan-robot etkileşimi

  • Tarım robotları

  • Sağlık ve rehabilitasyon robotları

  • Lojistik ve depo robotları

  • Afet müdahale robotları

  • İleri sürücü destek sistemleri

  • Otonom araç sistemleri

Bu alan özellikle üretici şirketler bakımından geniş bir fırsat alanı oluşturmaktadır.

Yarı İletken ve Çip

  • Entegre devre tasarımı

  • Yerli mikroişlemci ve mikrodenetleyici

  • Güç elektroniği çipleri

  • Sensör ve MEMS teknolojileri

  • RF ve haberleşme çipleri

  • Otomotiv çipleri

  • Yapay zekâ hızlandırıcıları

  • Fotonik entegre devreler

  • Çip üretim ve paketleme teknolojileri

  • Test ve doğrulama sistemleri

  • Yarı iletken malzemeler

  • Güvenli donanım ve kriptografik çipler

2. Dijital Liderlik

Dijital Liderlik ana hedefi altında 137 öncelikli Ar-Ge ve yenilik konusu bulunmaktadır.

Kuantum Teknolojileri

  • Kuantum bilgisayarlar ve işlemciler

  • Kuantum algoritmaları

  • Kuantum simülasyonu

  • Kuantum haberleşme

  • Kuantum kriptografi

  • Kuantum anahtar dağıtımı

  • Kuantum sensörler

  • Kuantum metroloji

  • Kuantum görüntüleme

  • Kuantum malzemeler

  • Kuantum yazılım geliştirme araçları

Bu projelerin tamamının kısa vadede ticari ürüne dönüşmesi beklenmeyebilir; konuya bağlı olarak daha düşük Teknoloji Hazırlık Seviyesindeki çalışmalar da kabul edilebilir.

Siber Güvenlik ve Güvenli Dijital Altyapılar

  • Ağ ve altyapı güvenliği

  • Bulut güvenliği

  • Nesnelerin interneti güvenliği

  • Endüstriyel kontrol sistemi güvenliği

  • Kritik altyapı güvenliği

  • Kimlik ve erişim yönetimi

  • Veri güvenliği

  • Kriptografik çözümler

  • Tehdit istihbaratı

  • Zararlı yazılım tespiti

  • Saldırı tespit ve önleme

  • Güvenli yazılım geliştirme

  • Otomotiv ve otonom araç siber güvenliği

  • 5G, 6G ve baz istasyonu güvenliği

  • Yapay zekâ sistemlerinin güvenliği

  • Kuantum sonrası kriptografi

5G ve ötesi fiziksel katman güvenliği, IoT ve baz istasyonları için yerli güvenlik teknolojileri ile otonom araçlara yönelik saldırı tespit ve önleme sistemleri özel olarak yer almaktadır.

Yapay Zekâ ve Veri Bilimi

  • Üretken yapay zekâ ve büyük dil modelleri

  • Türkçe doğal dil işleme

  • Bilgisayarlı görü

  • Konuşma ve ses teknolojileri

  • Tahminleme ve optimizasyon

  • Açıklanabilir yapay zekâ

  • Güvenilir ve sorumlu yapay zekâ

  • Alan bilgisine sahip yapay zekâ modelleri

  • Uçta yapay zekâ

  • Federatif öğrenme

  • Sentetik veri

  • Büyük veri analitiği

  • Veri yönetişimi ve anonimleştirme

  • İş zekâsı ve veri görselleştirme

  • Dijital ikiz

  • Karar destek sistemleri

  • Sağlıkta, üretimde, tarımda, enerjide ve mobilitede yapay zekâ

Burada yalnızca bir yapay zekâ API'sinin mevcut yazılıma bağlanması yeterli olmayacaktır. Yeni model, algoritma, veri işleme yöntemi, performans iyileştirmesi veya teknik olarak doğrulanabilir bir sistem geliştirilmesi beklenir.

Yeni Nesil Haberleşme

  • 5G ve 6G teknolojileri

  • Yeni nesil baz istasyonları

  • Yerli haberleşme donanımı

  • Uydu haberleşmesi

  • Yazılım tanımlı ağlar

  • Yazılım tanımlı radyo

  • Ağ dilimleme

  • Terahertz haberleşme

  • Optik haberleşme

  • Düşük gecikmeli haberleşme

  • Araçtan araca ve araçtan altyapıya haberleşme

  • IoT haberleşme sistemleri

  • Akıllı ulaşım haberleşme altyapıları

  • Haberleşme ağlarının yapay zekâyla yönetilmesi

  • Afet ve acil durum haberleşmesi

3. Yeşil Dönüşüm

Yeşil Dönüşüm ana hedefinde 102 öncelikli Ar-Ge ve yenilik konusu bulunmaktadır.

Karbon Yakalama, Kullanma ve Depolama

  • Baca gazından karbondioksit yakalama

  • Doğrudan havadan karbon yakalama

  • Karbonun mineralizasyonu

  • Karbonun kimyasal ürüne dönüştürülmesi

  • Karbondioksitten yakıt üretimi

  • Karbondioksitten sentez gazı üretimi

  • Karbonun yer altında depolanması

  • Çimento, demir-çelik ve kimya sektörlerinde karbon yakalama

  • Karbon yakalama proseslerinin enerji verimliliği

  • Karbon yakalama sistemlerinin sanayi tesislerine entegrasyonu

Demir-çelik proseslerinden çıkan karbondioksitin sentez gazına dönüştürülmesi ve amonyak üretiminde karbon yakalama-depolama entegrasyonu konular arasında açıkça yer almaktadır.

Sektörel Yeşil Teknolojiler

  • Demir-çelik sektöründe enerji ve kaynak verimliliği

  • Çimento sektöründe emisyon azaltımı

  • Alüminyum ve demir dışı metal üretiminde yeşil prosesler

  • Kimya ve petrokimyada düşük karbonlu üretim

  • Tekstilde su, enerji ve kimyasal verimliliği

  • Gıda üretiminde atık azaltımı

  • Cam ve seramikte düşük karbonlu üretim

  • Kâğıt sektöründe kaynak verimliliği

  • Plastik geri dönüşümü

  • Endüstriyel simbiyoz

  • Atık ısı geri kazanımı

  • Döngüsel üretim sistemleri

  • Su geri kazanımı

  • Sıfır atık üretim teknolojileri

  • Emisyon ölçme, izleme ve azaltma sistemleri

Döküm proseslerinde ısı, enerji ve sarf malzemesi tüketiminin azaltılması ile sinter, pelet ve yüksek fırın süreçlerinde verimlilik gibi sektöre özel konulara yer verilmiştir.

Tarım Teknolojileri

  • Hassas tarım

  • Akıllı sulama

  • Tarımsal sensörler

  • Tarımda yapay zekâ ve görüntü işleme

  • Tarım robotları

  • Otonom tarım makineleri

  • Toprak ve bitki sağlığı izleme

  • Kuraklığa dayanıklı üretim

  • Biyolojik mücadele

  • Akıllı sera teknolojileri

  • Tohum ve bitki ıslah teknolojileri

  • Tarımsal atıkların değerlendirilmesi

  • Hayvancılıkta dijital izleme

  • Gıda güvenliği ve izlenebilirlik

  • Su ve gübre kullanımını azaltan teknolojiler

Temiz Enerji

  • Güneş enerjisi

  • Rüzgâr enerjisi

  • Jeotermal enerji

  • Biyokütle ve biyogaz

  • Deniz ve dalga enerjisi

  • Enerji depolama

  • Akıllı şebekeler ve mikro şebekeler

  • Güç elektroniği

  • Enerji yönetim sistemleri

  • Isı pompaları

  • Atık ısıdan enerji üretimi

  • Yüksek verimli elektrik makineleri

  • Yenilenebilir enerjinin şebekeye entegrasyonu

  • Enerji arz güvenliği teknolojileri

Yeşil Hidrojen

  • Elektrolizör teknolojileri

  • Yenilenebilir enerjiyle hidrojen üretimi

  • Hidrojen depolama

  • Hidrojen taşıma ve dağıtım

  • Yakıt hücreleri

  • Yeşil amonyak

  • Hidrojen için ileri katalizörler

  • Hidrojen değer zincirine yönelik malzemeler

  • Sanayide hidrojen kullanımı

  • Demir-çelik üretiminde hidrojen

  • Hidrojen temelli tahrik ve itki sistemleri

  • Hidrojen güvenliği ve altyapısı

Hidrojen değer zinciri için ileri malzeme ve katalizörler, öncü üretim yöntemleri, sanayide hidrojen kullanımı, yakıt hücreleri ve yeşil amonyak doğrudan öncelikli konular arasındadır.

4. Yedi Uygulama Odağı

Teknoloji alanlarının yanında her konu, bir veya birden fazla uygulama odağıyla ilişkilendirilmiştir:

01
Afetlere Dayanıklılık
02
Enerji Arz Güvenliği
03
Gıda Arz Güvenliği
04
Rekabetçi Üretim
05
Sağlıkta Yerli ve Yenilikçi İlaç ile Tıbbi Cihaz
06
Savunma, Havacılık ve Uzayda Teknolojik Bağımsızlık
07
Sürdürülebilir Hareketlilik

Örneğin bir batarya projesi hem enerji arz güvenliği hem sürdürülebilir hareketlilik odağına; bir tıbbi görüntüleme projesi sağlıkta yerli tıbbi cihaz odağına; bir endüstriyel robot projesi ise rekabetçi üretim odağına bağlanabilir.

5. Teknoloji Hazırlık Seviyesi Neden Önemli?

414 konu başlığının her birinde uygun görülen bir Teknoloji Hazırlık Seviyesi (THS) aralığı belirtilmektedir. Örneğin bazı konular THS 1–4 seviyesinde araştırmaya, bazıları ise THS 4–8 seviyesinde prototip, doğrulama ve ticarileşmeye daha yakındır.

TÜBİTAK, projelerin belgede belirtilen THS aralığına uygun hazırlanmasını önermektedir. Bununla birlikte güçlü bilimsel veya teknolojik gerekçesi bulunan ve belirtilen aralığın dışında kalan projeler de değerlendirmeye alınabilir.

Bu nedenle öncelikli alana uygunluk değerlendirilirken yalnızca proje başlığı değil, aşağıdaki unsurlar birlikte kontrol edilmelidir:

  • Teknik kapsam

  • Beklenen çıktı

  • Başlangıç ve hedef THS

  • Performans kriterleri

  • Uygulama odağı

  • Belgede tanımlanan teknik metrikler

Genel Olarak

TÜBİTAK 1501 ve 1507 programları yalnızca bir hibe desteği değil; şirketlerin Ar-Ge kültürünü geliştiren, yeni ürünlerini ticarileştirmelerini hızlandıran ve rekabet güçlerini artıran önemli finansman araçlarıdır.

Ancak başarılı bir başvurunun temelinde doğru program seçimi, teknik açıdan güçlü bir proje kurgusu ve mevzuata uygun bütçe planlaması yer alır. Bu nedenle, proje fikrinin henüz oluştuğu ilk aşamadan itibaren doğru bir stratejiyle ilerlemek; hem destek alma ihtimalini hem de proje sonrasındaki başarıyı önemli ölçüde artıracaktır.

Projenizi 2026/2 çağrısına yetiştirelim

Firmanızın projesinin 1501 veya 1507 programına uygun olup olmadığını değerlendirmek, destek potansiyelinizi analiz etmek ve başvuru sürecini birlikte planlamak isterseniz, Atlas Nestor Danışmanlık ekibi olarak memnuniyetle destek olabiliriz.

Sıkça Sorulan Sorular

TÜBİTAK 1501 ve 1507 arasındaki fark nedir?

1507 KOBİ Ar-Ge Başlangıç Destek Programı, TÜBİTAK desteklerine yeni başlayan veya daha küçük ölçekli Ar-Ge projeleri yürüten KOBİ'ler için tasarlanmıştır. 1501 Sanayi Ar-Ge Destek Programı ise daha yüksek bütçeli, daha kapsamlı ve teknik olgunluğu yüksek Ar-Ge projelerini destekler. 2026/2 çağrısında 1507'de proje bütçesi üst limiti 3,5 milyon TL iken, 1501'de TÜBİTAK katkısı proje başına 20 milyon TL'ye kadar çıkabilmektedir.

TÜBİTAK 1501 ve 1507 programlarına kimler başvurabilir?

Her iki programa da Türkiye'de yerleşik sermaye şirketi niteliğindeki KOBİ'ler başvurabilir. Başvuru sahibinin gerçek bir Ar-Ge projesine sahip olması ve projenin teknik belirsizlik içermesi gerekir. Şahıs işletmeleri, bireysel girişimciler ve gerçek kişiler bu programlara doğrudan başvuramaz.

Yazılım geliştiren şirketler bu desteklerden yararlanabilir mi?

Evet. Ancak geliştirilen yazılımın Ar-Ge niteliği taşıması gerekir. Hazır yazılımların uyarlanması, standart web sitesi geliştirilmesi veya rutin mobil uygulama projeleri desteklenmez. Yapay zekâ, makine öğrenmesi, büyük veri analitiği, siber güvenlik, gömülü yazılım, endüstriyel otomasyon, dijital ikiz ve benzeri teknik yenilik içeren yazılım projeleri destek kapsamında değerlendirilebilir.

Şirket ortakları veya sahipleri proje personeli olarak destek alabilir mi?

Evet. Şirket ortakları ve şirket sahipleri, projede fiilen teknik görev almaları ve mevzuatta öngörülen ücretlendirme ile belgelendirme şartlarını sağlamaları hâlinde personel gideri desteğinden yararlanabilir. Ancak kâr payı veya temettü ödemeleri personel gideri olarak değerlendirilmez.

Hangi danışmanlık giderleri desteklenir?

Destek kapsamına yalnızca Ar-Ge faaliyetine doğrudan teknik katkı sağlayan danışmanlık hizmetleri alınır. Mühendislik, tasarım, yazılım geliştirme, test, analiz, doğrulama ve üniversitelerden alınan teknik danışmanlık hizmetleri desteklenebilir. Proje yazımı, teşvik danışmanlığı, mali müşavirlik, hukuk, pazarlama ve yönetim danışmanlığı gibi idari hizmetler ise destek kapsamında değildir.

Projemin Ar-Ge niteliği taşıyıp taşımadığını nasıl anlayabilirim?

Bir projenin Ar-Ge sayılabilmesi için mevcut teknik bilgilerle kolayca çözülemeyen bir problemi çözmeye yönelik olması, teknik belirsizlik içermesi ve yeni bilgi veya teknoloji üretmesi gerekir. Mevcut bir makinenin satın alınması, kapasite artırımı, rutin yazılım geliştirme veya standart üretim faaliyetleri Ar-Ge olarak değerlendirilmez. Teknik risk, yenilik ve doğrulanabilir çıktılar Ar-Ge projelerinin temel unsurlarıdır.

Hangi giderler destek kapsamına alınmaz?

Rutin işletme giderleri, seri üretim yatırımları, bina inşaatı, üretim hattı yatırımları, pazarlama faaliyetleri, reklam giderleri, muhasebe ve hukuk hizmetleri, proje yazım danışmanlığı, genel yönetim giderleri ve Ar-Ge ile doğrudan ilişkisi bulunmayan harcamalar destek kapsamına alınmaz. Desteklenecek her giderin proje faaliyetleriyle doğrudan ilişkili ve teknik çıktıya katkı sağlayan bir harcama olması gerekir.

Proje kabul edildikten sonra süreç nasıl ilerler?

Proje kabul edildikten sonra TÜBİTAK ile destek sözleşmesi imzalanır ve proje resmî olarak başlar. Şirket, onaylanan iş planına uygun şekilde faaliyetlerini yürütür, belirli dönemlerde teknik ve mali raporlarını sunar ve yapılan uygun harcamalar üzerinden hibe ödemeleri gerçekleştirilir. Proje süresince hakem ve izleyici değerlendirmeleri de yapılabilir.

TÜBİTAK başvurularında en sık yapılan hatalar nelerdir?

En yaygın hatalar; teknik yeniliğin yeterince açıklanmaması, projenin Ar-Ge yerine yatırım projesi niteliğinde hazırlanması, teknik belirsizliğin ortaya konulamaması, gerçekçi olmayan bütçe hazırlanması, iş paketlerinin yetersiz planlanması ve ticarileşme stratejisinin zayıf kurgulanmasıdır. Ayrıca proje başlamadan önce yapılan harcamaların sonradan destek kapsamına alınabileceği düşüncesi de sık karşılaşılan yanlışlardan biridir.

Destek almak için proje yazım danışmanlığı zorunlu mudur?

Hayır. Başvurular şirket tarafından doğrudan yapılabilir ve danışmanlık alınması zorunlu değildir. Ancak özellikle ilk kez başvuru yapacak şirketlerde; teknik kurgunun doğru oluşturulması, bütçenin mevzuata uygun hazırlanması, hakem beklentilerine uygun proje dokümanlarının hazırlanması ve süreç yönetiminin doğru yürütülmesi açısından deneyimli bir danışmanlık ekibiyle çalışmak, başarılı bir başvuru yapma olasılığını önemli ölçüde artırabilir.

Bu içerik bilgilendirme amaçlı hazırlanmıştır. Çağrı koşulları, destek oranları ve takvim TÜBİTAK tarafından güncellenebilir; başvuru öncesinde ilgili çağrı dokümanının güncel sürümü esas alınmalıdır.